Төрелік шешімін орындау: атқару парағы, мерзімдер және шетелде орындау

Шешімді ерікті түрде қашан орындау керек

Төрелік шешімінде қажет болған жағдайда оны орындау мерзімі мен тәртібі көрсетіледі. Мерзім көрсетілмесе, шешім дереу орындалуға жатады. Бұл қағида «Төрелік туралы» Заңда да (54-бап), «Атамекен» Төрелік орталығы Регламентінің 55-бабында да бар.

Тараптар талқылау барысында, оның ішінде медиация арқылы татуласқан кезде келісілген шарттармен шығарылған шешім дау мәні бойынша шығарылған әдеттегі шешім сияқты орындалады.

Мерзім өтсе, ал борышкер шешімді орындамаса, ол мәжбүрлеп орындалуға жатады (Заңның 55-бабы).

Төрелік шешімі бойынша атқару парағын қалай алуға болады

1. Атқару парағын беру туралы арыз дайындаңыз. Ол АПК-нің 148-бабында талап арызға қойылатын талаптардың бір бөлігіне сәйкес келуге тиіс (АПК 253-бабының 2-бөлігі).
2. Құжаттарды қоса беріңіз:
   • төрелік шешімінің түпнұсқасы немесе көшірмесі. Тұрақты жұмыс істейтін төрелік шешімінің көшірмесін төреліктің өзі куәландырады («Атамекен» Төрелік орталығында көшірме тігіліп, орталықтың мөрімен және жауапты хатшының қолымен куәландырылады), нақты дауға арналған төрелік шешімінің көшірмесін нотариус куәландырады;
   • төрелік келісімнің (ескертпенің) түпнұсқасы немесе нотариат куәландырған көшірмесі.
3. Мемлекеттік баж төлеңіз: 5 АЕК (ҚР Салық кодексінің 665-бабы 1-тармағының 11) тармақшасы).
4. Арызды заң берген нұсқалардың ішінен таңдау бойынша сотқа беріңіз: дауды төрелік қараған жер бойынша, борышкердің тұрғылықты жері бойынша немесе заңды тұлға органының орналасқан жері бойынша. Борышкердің мекенжайы белгісіз болса, арыз оның мүлкі орналасқан жер бойынша беріледі.
5. Отырысты күтіңіз. Сот екі тарапты да хабардар етеді. Борышкер отырысты дәлелді себеппен кейінге қалдыруды сұрамаса, оның келмеуі арызды қарауға кедергі келтірмейді. Судья арызды келіп түскен күннен бастап 15 жұмыс күні ішінде жеке-дара қарайды.
6. Ұйғарым мен атқару парағын алыңыз. Атқару парағын беру туралы ұйғарым дереу орындалуға жатады.

Арызға қажетті құжаттар қоса берілмесе, сот оны қарамай қайтарады.

Өткізіп алуға болмайтын мерзімдер

Арыз беру үшін өткізіп алынған мерзімді сот себебін дәлелді деп таныса, қалпына келтіре алады. Қалпына келтіру туралы өтінішхат пен растайтын құжаттар арызға қоса беріледі, әйтпесе ол қайтарылады.

Сот нені тексереді және қашан бас тарта алады

Сот төрелік шешімін мәні бойынша қайта қарамайды: дәлелдемелерді қайта бағаламайды және төрешілердің тұжырымдарымен дауласпайды. Сот атқару парағын беруден тек «Төрелік туралы» Заңның 57-бабында және АПК-нің 255-бабында көзделген негіздер бойынша бас тарта алады.

Негіздердің бір бөлігін борышкер өзі дәлелдеуге міндетті:

• төрелік келісім жарамсыз;
• шешім келісім қамтымайтын дау бойынша шығарылған, оның шегінен шығады, немесе дау төреліктің қарауына жатпайды;
• келісім тарабын сот әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеттілігі шектеулі деп таныған;
• борышкер төрешінің тағайындалғаны немесе талқылау туралы тиісінше хабардар етілмеген, немесе ол басқа дәлелді себеппен түсініктеме бере алмаған;
• сол тараптар арасындағы сол дау бойынша соттың немесе төреліктің заңды күшіне енген шешімі не талап қоюшының талаптан бас тартуына байланысты іс жүргізуді тоқтату туралы ұйғарымы бұрыннан бар;
• төрелік құрамы немесе рәсім тараптардың келісіміне немесе заңға сәйкес келмеген;
• шешім әлі міндетті болып үлгермеген, оның күші жойылған немесе тоқтатыла тұрған.

Екі негізді сот өзі тексереді: Қазақстан Республикасының жария тәртібіне қайшы келу және төрелікке беруге болмайтын дау.

Шешімнің бөлінетін бөлігі келісім шегінен шықса, қалған бөлігін орындаудан бас тартуға болмайды.

Борышкер шешімді алған күннен бастап бір ай ішінде қатарлас түрде апелляциялық сатыдағы сотқа шешімнің күшін жою туралы өтінішхатпен жүгіне алады. Шешімнің күші жойылса, сот шешімді мәжбүрлеп орындауға беру туралы ұйғарымның күшін жою мәселесін де шешеді.

Атқару парағы берілгеннен кейін не болады

Заң төрелік шешімі бойынша атқару парағын тікелей атқарушылық құжат деп атайды. Өндіріп алуды мемлекеттік немесе жеке сот орындаушысы жүргізеді. Ол атқару парағын алғаннан кейін үш жұмыс күнінен кешіктірмей атқарушылық іс жүргізуді қозғайды және бір мезгілде орындауды қамтамасыз ету шараларын қабылдайды. Жалпы қағида бойынша орындау екі айдан аспайтын мерзімде аяқталуға тиіс, бірақ бірқатар жағдайлар үшін, мысалы мүлікті бағалау және сату кезінде, заң неғұрлым ұзақ мерзімдерге жол береді.

Мәжбүрлеп орындауға жұмсалатын қосымша шығыстар заң бойынша шешімді ерікті түрде орындамаған тарапқа жүктеледі («Төрелік туралы» Заңның 56-бабы).

Шетелдік төрелік шешімін Қазақстанда тану

Қазақстан соттары шетелдік төреліктердің шешімдерін, егер бұл заңда немесе ратификацияланған халықаралық шартта көзделсе, не өзара негізде таниды және орындайды (АПК 501-бабы). Бұл саладағы негізгі халықаралық құжат: Шетелдік төрелік шешімдерді тану және орындау туралы 1958 жылғы Нью-Йорк конвенциясы.

Тәртібі қазақстандық шешімдерге арналған тәртіппен іс жүзінде бірдей. Арыз дау қаралған жер бойынша не борышкердің тұрғылықты немесе орналасқан жері бойынша, ал олар белгісіз болса, оның мүлкі орналасқан жер бойынша сотқа беріледі. Оған тиісінше куәландырылған шешім немесе оның көшірмесі және, бар болса, төрелік келісім қоса беріледі. Шет тіліндегі құжаттарға қазақ немесе орыс тіліне нотариат куәландырған аударма қоса беріледі. Беру мерзімі: ерікті түрде орындау мерзімі аяқталған күннен бастап үш жылдан кешіктірмей. Арыз 15 жұмыс күні ішінде қаралады, ал бас тарту негіздері Заңның 57-бабындағыдай: ол шешімге «қай елде шығарылғанына қарамастан» қолданылады.

Нью-Йорк конвенциясы және Қазақстан

Қазақстан Конвенцияға Президенттің 1995 жылғы 4 қазандағы № 2485 Жарлығымен қосылды. ЮНСИТРАЛ деректері бойынша қосылу туралы құжат 1995 жылғы 20 қарашада сақтауға тапсырылған, Конвенция Қазақстан үшін 1996 жылғы 18 ақпаннан бастап қолданылады. 2026 жылғы қарашадағы жағдай бойынша Конвенцияның қатысушылары 172 мемлекет.

Конвенция әрбір қатысушы мемлекетті төрелік шешімдерін міндетті деп тануға және оларды өзінің процестік қағидалары бойынша орындауға міндеттейді, бұл ретте шетелдік шешімдер үшін ішкі шешімдерге қарағанда едәуір ауыр шарттар немесе неғұрлым жоғары баждар белгіленбейді. Конвенциядағы бас тарту негіздерінің тізбесі жабық (V бап). Қазақстан заңы негізінен соған сәйкес келеді, бірақ өз негізін қосады: сол тараптар арасындағы сол дау бойынша заңды күшіне енген шешімнің болуы.

Төрелік шешімін шетелде орындау

Борышкердің активтері шетелде болса, қазақстандық төрелік шешімі олар орналасқан елдің сотында орындалады. Ел Нью-Йорк конвенциясына қатысса, IV бап бойынша өндіріп алушы мыналарды ұсынады:

• тиісінше куәландырылған шешімнің түпнұсқасы немесе куәландырылған көшірмесі;
• төрелік келісімнің түпнұсқасы немесе оның куәландырылған көшірмесі;
• шешім немесе келісім сол елдің ресми тілінде жасалмаса, ресми немесе ант берген аудармашы не дипломатиялық немесе консулдық мекеме куәландырған сол тілге аударма.

Рәсімді, сотты және баждарды орындау елінің құқығы айқындайды, сондықтан арыз берер алдында жергілікті талаптарды, оның ішінде құжаттарды заңдастыруды тексерген жөн.

«Атамекен» Төрелік орталығының Регламенті тарапқа шешімді тану және орындау сұралатын елдің құзыретті сотына жүгіну құқығын тікелей береді (Регламенттің 44 және 55-баптары).

Хатшылыққа жазуАлымды есептеу