Қазақстанда төрелік шешімге шағымдану және оның күшін жою

Төрелік шешімге шағымдануға бола ма

Дауды сотта қайтадан қарау, дәлелдемелерді қайта бағалау немесе төрешілердің тұжырымдарымен дауласу мүмкін емес. Заң күшін жою туралы өтінішхатты қарау кезінде сотқа төрелік шешімді мәні бойынша қайта қарауға тікелей тыйым салады. Конституциялық Сот 2024 жылы бұл норманы Конституцияға сәйкес деп таныды.

«Атамекен» Төрелік орталығының Регламенті де соны айтады: төрелік құрамының шешімі түпкілікті, тараптар тек «Төрелік туралы» Заңда белгіленген негіздер бойынша және мерзімде құзыретті сотқа шешімнің күшін жою туралы өтінішхат бере алады. Сондықтан шешімнің дұрыстығына емес, оның қалай және кіммен шығарылғанына дау айтуға болады: төреліктің дауды қарауға құқығы болды ма, рәсім сақталды ма, жария тәртіп бұзылмады ма.

Төреліктің өз ішінде заң басқа құралдарды қалдырады. Шешімді алғаннан кейін 60 күнтізбелік күн ішінде тарап қате жазулар мен есептеудегі қателерді түзетуді, шешімді түсіндіруді немесе мәлімделген, бірақ жауапсыз қалған талаптар бойынша қосымша шешім шығаруды сұрай алады. Шешім жаңадан анықталған мән-жайлар бойынша қайта қаралуы мүмкін, мысалы, сот үкімімен дәлелдемелердің жалғандығы немесе жалған айғақтар анықталса. Орталық Регламентінде мұндай өтінішті беру мерзімі мән-жайлар анықталған күннен бастап 1 ай.

Төрелік шешімді орындау міндетті ме

Иә. Заң төрелік шешімді міндетті деп таниды. Ол төрешілер қол қойған күні күшіне енеді және шешімде көрсетілген мерзімде, ал мерзім көрсетілмесе, дереу орындалады. Борышкер ерікті түрде төлемесе, өндіріп алушы атқару парағын алу үшін сотқа жүгінеді, ал шешім атқарушылық іс жүргізу қағидалары бойынша орындалады. Мәжбүрлеп орындауға кететін қосымша шығыстар шешімді өзі орындамаған тарапқа жүктеледі.

Төрелік шешімнің орындалуын сот арқылы кейінге қалдыруға немесе бөліп-бөліп орындауға болмайды: Жоғарғы Сот соттардың төрелік шешімдерге қатысты мұндай өкілеттіктері жоқ екенін түсіндірді.

Төрелік шешімнің күшін жою негіздері

Тізбе жабық, Жоғарғы Сот оны кеңейтіп түсіндіруге болмайтынын тікелей көрсетті. Негіздер екі топқа бөлінеді: біреулерін күшін жоюды сұраған тарап дәлелдеуге тиіс, ал басқаларын сот, тіпті оларға ешкім сілтеме жасамаса да, өзі тексереді.

Егер келісім қамтитын мәселелер бойынша шешімді қалған бөлігінен бөліп алуға болса, сот келісім шегінен шыққан бөліктің ғана күшін жояды.

Рәсімнің бұзылуы әрдайым күшін жоюға әкелмейді: сот әр істе бұзушылықтың елеулі болған-болмағанын шешеді. Заң жария тәртіпті заңдарда бекітілген құқықтық тәртіптің негіздері ретінде айқындайды; Жоғарғы Сот оған тек ерекше жағдайларда сілтеме жасауға болатынын түсіндірді.

Ескеріңіз: егер тарап бұзушылық туралы біле тұра талқылауға қатысуын жалғастырса және мерзімінде қарсылық білдірмесе, ол қарсылық білдіру құқығынан айырылады және сотта бұл бұзушылыққа сілтеме жасай алмайды. Орталық Регламенті бойынша мұндай мерзім тарап бұзушылық туралы білген сәттен бастап 5 күнтізбелік күн. Сондықтан бұзушылықтар туралы шешім шыққаннан кейін емес, бірден мәлімдеген жөн.

Күшін жою туралы өтінішхатты қалай беруге болады: қадамдар мен мерзімдер

1. Мерзімді тексеріңіз. Өтінішхат шешім алынған күннен бастап бір ай ішінде беріледі. Егер жаңадан анықталған мән-жайлар бойынша қайта қарау туралы өтініш берілген болса, бір ай осы өтініш бойынша шешім шығарылған күннен бастап есептеледі. Өткізіп алынған мерзімді сот себептерін дәлелді деп таныса, қалпына келтіре алады; әйтпесе өтінішхат қайтарылады.
2. Сотты анықтаңыз. Егер шешім Қазақстанда қабылданса, өтінішхат төрелік дауды қараған жердегі апелляциялық сатыдағы сотқа беріледі. Тұрақты жұмыс істейтін төрелік үшін Жоғарғы Сот нақтылады: төреліктің орналасқан жері бойынша.
3. Өтінішхатты дайындаңыз. Заңның 52-бабындағы негіздерді көрсетіп, дәлелдемелерді қоса беріңіз: шешімді, төрелік келісімді, хабарлау туралы құжаттарды және уәжіңізді растайтын басқа материалдарды. Сот іс материалдарын төреліктен өзі талап етіп алдыра алады. Мемлекеттік бажды төлеңіз: ол сотқа талап арыз берген кездегі бажның 50%-ы, мүліктік даулар бойынша дау айтылатын сомадан есептеледі (ҚР Салық кодексінің 665-бабы 1-тармағының 9) тармақшасы). Баж төленбесе, өтінішхат қайтарылады. Өтінішхатты өкіл берсе, осы әрекетті жасауға өкілеттігі бар сенімхат қажет.
4. Қарау. Өтінішхатты апелляциялық соттың кемінде үш судьядан тұратын алқасы іс қозғалған күннен бастап он жұмыс күні ішінде қарайды. Тараптар отырыс туралы хабардар етіледі; хабардар етілген тараптың келмеуі қарауға кедергі келтірмейді.
5. Ықтимал үзіліс. Тараптың өтініші бойынша сот төрелік талқылауды қайта бастап, бұзушылықты жоюы үшін іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұра алады. Жоғарғы Сот мұндай мерзім үш айдан аспауға тиіс екенін көрсетті.
6. Қорытынды және шағымдану. Сот шешімнің күшін жою туралы немесе күшін жоюдан бас тарту туралы ұйғарым шығарады. Оған кассациялық шағым берілуі мүмкін.

Өтінішхатты төрелік талқылаудың тараптары, сондай-ақ іске тартылмаған, бірақ олардың құқықтары мен міндеттері туралы төрелік шешім қабылдаған үшінші тұлғалар бере алады.

Шешімнің күші жойылғаннан кейін не болады

Сот мәні бойынша жаңа шешім шығармайды. Одан әрі бәрі күшін жою негізіне байланысты. Егер шешімнің күші жария тәртіпке қайшылық, даудың төреліктің қарауына жатпауы, келісімнің жарамсыздығы немесе оның шегінен шығу себебінен жойылса, тарап мемлекеттік сотқа жүгінуге құқылы. Қалған жағдайларда жасалған келісім бойынша дауды төрелікке беру құқығы сақталады.

Егер сот шешімді мәжбүрлеп орындау туралы ұйғарымды бұрын шығарып қойған болса, күшін жою туралы ұйғарымда ол осы ұйғарымның күшін жою мәселесін де шешеді. Төрелік шешімнің күшін жою оны орындау туралы сот актісін қайта қарау үшін жаңа мән-жай да болып табылады. Егер шешім орындалып қойса, орындауды кері қайтару қолданылмайды: орындалғанды негізсіз баю туралы талап арызбен қайтаруға болады.

Орталық Регламенті бойынша сот шешімнің күшін жойғаннан кейін іс қайта қаралғанда, егер дауды сол құрам қараса, төрелік алым қайта төленбейді.

Атқару парағын беруден бас тарту қорғану тәсілі ретінде

Егер өндіріп алушы атқару парағын алу үшін сотқа жүгінсе, борышкер отырыс туралы хабардар етіледі. Ол қарсылық білдіре алады: сот күшін жою негіздеріне жақын негіздердің бірін анықтаса, парақты беруден бас тартады. Олар: келісімнің жарамсыздығы, оның шегінен шығу, тиісінше хабардар етпеу, құрамның немесе рәсімнің бұзылуы, сол дау бойынша бұрын шығарылған шешім, тараптың әрекетке қабілетсіздігі, сондай-ақ жария тәртіпке қайшы келу және даудың төреліктің қарауына жатпауы. Жеке негіз: шешім әлі міндетті болмаған, немесе оның күшін заңы бойынша ол шығарылған елдің соты жойған не тоқтата тұрған. Мұнда да сот шешімді мәні бойынша қайта қарауға құқылы емес.

Парақ беру туралы өтінішті судья 15 жұмыс күні ішінде жеке-дара қарайды. Өндіріп алушы оны ерікті түрде орындау мерзімі аяқталғаннан кейін үш жыл ішінде бере алады. Парақ беру туралы ұйғарым дереу орындалады, оған жеке шағым беруге болады.

Күшін жою тәуекелін қалай азайтуға болады

Көптеген негіздер төрелік келісіммен және тараптарды хабардар етумен байланысты. Шартқа қол қойғанға дейін тұжырымды тексеріңіз: орталықтың дайын төрелік ескертпесі және төрелік келісімнің үлгісі бұл талапты қатесіз жасауға көмектеседі. Шартта хабарламалар үшін өзекті мекенжайлар мен байланыс деректерін көрсетіңіз. Орталықтағы талқылау тәртібі Регламентте сипатталған, жалпы сызба Қазақстандағы төрелік бетінде берілген. Соттар іс жүзінде күшін жоюдың қандай негіздерін қолданғаны біздің Жоғарғы Соттың 2025 жылғы бірінші жартыжылдықтағы практикасына шолуымызда талданған.

Хатшылыққа жазуАлымды есептеу