Коммерциялық төрелік: бизнес дауларды мемлекеттік сотсыз қалай шешеді

Қандай даулар төрелікке беріледі

Компаниялар төрелікке беретін әдеттегі даулар:

• жеткізу және сатып алу-сату: төлемеу, толық жеткізбеу, тауар сапасы;
• құрылыс мердігерлігі: мерзімдер, көлемдер, жұмыстарды қабылдау, тұрақсыздық айыбы;
• жер қойнауын пайдалану, сервистік және EPC-келісімшарттар;
• компаниялар арасындағы лизинг;
• үлестер мен акцияларды сатып алу-сату, корпоративтік шарттар;
• коммерциялық жылжымайтын мүлікті жалдау;
• сыртқы экономикалық келісімшарттар.

Заң мемлекеттік соттарға қалдыратын санаттар бар: банкроттық, мемлекеттік органдар мен квазимемлекеттік сектор субъектілері арасындағы даулар, банктер мен азаматтар арасындағы даулардың бір бөлігі. Толық тізбе төрелік келісім туралы бетте келтірілген.

Халықаралық төрелік қалай жұмыс істейді

Қазақстандық компания басқа елдің жеткізушісімен келісімшарт жасасады. Тараптардың ешқайсысы контрагент елінде бөтен қағидалар бойынша және бөтен тілде соттасқысы келмейді. Сондықтан келісімшартқа бейтарап төрелік туралы ескертпе енгізіледі. Онда тараптар төрт мәселені алдын ала шешеді.

Төрелік орны. Бұл отырыстардың мекенжайы емес, заңдық ұғым: шешім төрелік орнында шығарылды деп есептеледі және оның күшін жою туралы өтінішхатты дәл осы елдің соты қарайды. Отырыстарды басқа қалада немесе онлайн өткізуге болады.

Қолданылатын құқық. Тараптар шарт қай мемлекеттің құқығы бойынша түсіндірілетінін таңдайды. Екі қазақстандық тараптың дауында Қазақстан құқығы қолданылады.

Талқылау тілі. Ол келісімшарт пен хат алмасу тілімен сәйкес келгені ең ыңғайлы.

Төрелік. Регламенті бар тұрақты жұмыс істейтін төрелік немесе тараптар бір дау үшін өздері құратын төрелік.

Одан әрі талап арыз, төрешілерді таңдау, ұстанымдармен алмасу, тыңдау және шешім. Жеңілген тарап шешімді ерікті түрде орындамаса, өндіріп алушы борышкердің активтері орналасқан елдің сотына жүгінеді.

Институционалдық төрелік пе, әлде бір дауға арналған төрелік пе

Заң екі нұсқаға да жол береді. Нақты дауға арналған төрелікте тараптар қағидаларды өздері келіседі, төрешілерді таңдайды, отырыстарды және құжаттарды сақтауды ұйымдастырады. Бұл икемді, бірақ тараптар арасында қақтығыс болса, кез келген рәсімдік ұсақ-түйек дауға себеп болады, ал көмектесетін ешкім жоқ.

Тұрақты жұмыс істейтін төрелікте қағидалар регламентте жазылған, ал істі хатшылық жүргізеді. Егер тарап төрешіні таңдауды созса, оны төреліктің басшысы тағайындайды. Коммерциялық даулардың көпшілігі үшін бұл ыңғайлырақ әрі болжамдырақ.

Төрелік орталықты қалай таңдауға болады

Төрелікті шартқа енгізбес бұрын тексеріңіз:

• регламент, мекенжай және төрешілер тізілімі жарияланған ба (заң тұрақты жұмыс істейтін төрелікті оларды жариялауға міндеттейді);
• тізілімде сіздің салаңызда тәжірибесі бар және қажетті тілді білетін төрешілер бар ма;
• құны түсінікті ме: талап арыз бергенге дейін алымдар шкаласы мен калькулятор;
• регламент бойынша талқылау қанша уақытқа созылады;
• ескертпе үшін төреліктің нақты атауы.

Төрелік және мемлекеттік сот

Қамтамасыз ету шаралары

Қамтамасыз ету шараларын, мысалы мүлікке немесе шоттарға тыйым салуды, тараптың өтініші бойынша мемлекеттік сот қабылдайды. Әдетте мұндай өтінішпен талап арыз берілгеннен кейін бірден, төрелік құрамы қалыптасқанға дейін жүгінеді. Төрелік талқылаудың басталғанын растау үшін сотқа орталықтың іс қозғау туралы ұйғарымы жеткілікті. Қамтамасыз ету үшін сотқа жүгіну төрелік келісімді бұзбайды.

Егер төрелік талап арызды қанағаттандырудан бас тартса, бұл соттың қамтамасыз ету шараларын жоюына негіз болады.

Шешімді шетелде орындау

1958 жылғы Нью-Йорк конвенциясы қатысушы мемлекеттердің соттарын шетелдік төрелік шешімдерді тануға міндеттейді. Сот тек негіздердің жабық тізбесі бойынша бас тарта алады, оның ішінде: тараптың әрекетке қабілетсіздігі немесе төрелік келісімнің жарамсыздығы, тарап талқылау туралы хабардар етілмеген, төрелік келісім шегінен шыққан, рәсім бұзылған, шешім әлі міндетті емес немесе оның күші жойылған, дау төреліктің қарауына жатпайды, жария тәртіпке қайшы келеді. Қазақстанда ұқсас тізбе «Төрелік туралы» Заңның 57-бабында бекітілген, қосымша негіз де бар: сол дау бойынша заңды күшіне енген шешім бұрыннан бар. Сот шешімді мәні бойынша қайта қарауға құқылы емес.

Төреліктің әлсіз тұстары

Дәлелдемелерді бағалаудағы қатені түзету мүмкін емес: апелляция жоқ, ал сот шешімнің күшін тек Заңның 52-бабында көзделген негіздер бойынша жоя алады. Қамтамасыз ету шараларын және атқару парағын тек сот береді, сондықтан онсыз бәрібір болмайды. Шағын дауда төрелік алымды мемлекеттік бажбен алдын ала салыстырыңыз; бұл ретте талап арыз қанағаттандырылса, алымдар жауапкерден өндіріледі.

Құны

Талап қоюшы ҚҚС-сыз 70 000 теңге тіркеу алымын және талап бағасына байланысты шкала бойынша төрелік алымды төлейді. Мүліктік емес даулар бойынша төрелік алым тіркелген: ҚҚС-сыз 600 000 теңге. Егер талап қоюшы талап арызды төрелік құрамы қалыптасқанға дейін кері қайтарып алса, оған төрелік алымның 75%-ы, бірінші тыңдауға дейін 40%-ы қайтарылады. Шығыстар тараптар арасында түпкілікті шешімде бөлінеді.

Алымды есептеу

«Атамекен» Төрелік орталығы

Орталық Астанада «Атамекен» Қазақстан Республикасы Ұлттық кәсіпкерлер палатасының жанында жұмыс істейді. Тізілімде Қазақстаннан және басқа елдерден 84 төреші бар: практик заңгерлер, бұрынғы судьялар, ғалымдар. Талқылау 05.06.2025 редакциясындағы Орталық Регламенті бойынша, тараптар келіскен тілде жүргізіледі.

Тізілімді ашуХатшылыққа жазу