Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2025 жылғы бірінші жартыжылдықтағы арбитраж шешімдерінің күшін жою істері бойынша сот практикасына талдау

2025 жылғы қарашада Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты 2025 жылғы бірінші жартыжылдықтағы арбитраж шешімдерінің күшін жою істері және арбитраждық келісімдердің жарамдылығы туралы даулар бойынша сот практикасына талдау жариялады. Құжат арбитражға байланысты істерді қарау кезінде туындайтын өзекті үрдістер мен проблемалық мәселелерді көрсетеді.

Есепті кезеңде апелляциялық соттарға арбитраж шешімдерінің күшін жою туралы 315 өтінішхат келіп түсті. Олардың 58%-ы қайтарылып, қалған 113-і мәні бойынша қаралды. Қарау қорытындысы бойынша 18 шешімнің (15,9%) күші жойылды, ал 95 іс бойынша күшін жоюдан бас тартылды.

Талдау шешімдердің күшін жоюдың бірқатар жүйелі негіздерін анықтады: 1) микроқаржы ұйымдарының кәсіпкерлік қызметпен айналыспайтын жеке тұлғалармен жасалған шарттары бойынша дауларды қарау; 2) жарамды арбитраждық келісімнің болмауы — тараптар арбитраждық ескертпесі бар шартқа қол қоймаған, не талапкер сотқа дейінгі реттеу барысында арбитражға жүгіну ниеті туралы ескертпеген; 3) әрекетке қабілетсіз тұлғалар қатысатын істерді қарау кезіндегі бұзушылықтар; 4) тараптарды тиісінше хабардар етпеу — Жоғарғы Сот WhatsApp арқылы хабарлау тарапты хабардар етудің жалғыз дәлелі бола алмайтынын атап өтеді, алайда құқықты теріс пайдалануды болдырмау мақсатында тараптардың әрекеттеріне адалдық пен әділдік қағидаттары тұрғысынан да баға беру қажет; 5) даудың арбитраждың қарауына жатпауы.

Жоғарғы Сот арбитраждық келісімдердің жарамдылығы мәселесіне жеке назар аударды. Атап айтқанда, қосылу шарттарында арбитраждық ескертпе дау туындағаннан кейін жасалған жағдайда ғана жарамды деп танылуы мүмкін екені баса көрсетілді. Сот сондай-ақ арбитраждық келісімнің автономиясы қағидатын растады, оған сәйкес өз құзыреті туралы мәселені арбитраждың өзі шешуге тиіс.

Кассациялық сатыға осы санаттағы істер бойынша сот актілеріне 40 шағым келіп түсті. Қарау нәтижесінде олардың тек екеуі ғана қайта қаралды, бұл құқық қолдану практикасының тұрақтылығын көрсетеді.

Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты арбитраж шешімін тану және мәжбүрлеп орындату туралы өтініш борышкердің мүлкі орналасқан жердегі сотқа тек заңды тұлға органының орналасқан жері белгісіз болған жағдайда ғана берілуі мүмкін екенін түсіндірді. Егер заңды тұлғаның орналасқан жері белгілі болса, өтініш ол тіркелген жердегі құзыретті сотқа берілуге тиіс.

Арбитраж орталығы үшін бұл талдаудың практикалық маңызы зор. Ұсынылған тұжырымдар арбитраждық рәсімдердің сапасын арттыруға және арбитраж шешімдерінің күшін жоюдың алдын алуға ықпал етеді.